Çocukların ve ergenlerin online oyun oynaması tek başına bir sorun değildir. Oyun; eğlenme, arkadaşlarla iletişim kurma, rekabet etme ve boş zamanı değerlendirme biçimlerinden biri olabilir. Bu nedenle bir çocuğun oyun başında uzun zaman geçirmesi otomatik olarak “oyun bağımlılığı” anlamına gelmez.

Çocuklarda oyun bağımlılığı belirtileri değerlendirilirken asıl önemli olan yalnızca süre değil, çocuğun oyun üzerindeki kontrolü ve oyunun günlük yaşamda nelerin önüne geçtiğidir. Dünya Sağlık Örgütü de oyun bozukluğunu; oyun davranışı üzerindeki kontrolün azalması, oyunun diğer ilgi alanları ve günlük faaliyetlerin önüne geçmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen devam etmesi üzerinden tanımlar. Tanı düzeyinde ayrıca kişisel, ailevi, sosyal veya eğitim yaşamında belirgin işlev kaybı aranır.

Çok oyun oynamak ile problemli oyun kullanımı aynı şey midir?

Hayır.

Bazı çocuklar özellikle tatil dönemlerinde, hafta sonlarında veya arkadaşlarıyla yeni bir oyuna başladıklarında daha uzun süre oyun oynayabilir. Buna rağmen okul sorumluluklarını sürdürüyor, ailesiyle iletişim kuruyor, arkadaşlarını görüyor, uyku düzenini büyük ölçüde koruyor ve gerektiğinde oyunu bırakabiliyorsa yalnızca süre üzerinden bir sorun sonucuna varmak doğru olmaz.

Araştırmalar da sık oyun oynama ile problemli oyun kullanımının aynı şey olmadığını gösteriyor. Amerikan Pediatri Akademisi tarafından yayımlanan değerlendirmelerde de yüksek oyun sıklığı ile patolojik oyun kullanımının birbirinden ayrılması gerektiği vurgulanıyor.

Asıl dikkat çekici olan, çocuğun oyuna ayırdığı süreden çok oyunun yaşam üzerindeki ağırlığının değişmesidir.

Çocuklarda oyun bağımlılığı belirtileri nelerdir?

Ailelerin gözleyebileceği bazı işaretler şunlardır:

• Oyunu bırakması istendiğinde yoğun öfke veya huzursuzluk yaşaması
• Belirlenen süreyi tekrar tekrar aşması
• Oyun süresini azaltmayı denediği hâlde başaramaması
• Ders, ödev veya diğer sorumlulukları sürekli ertelemesi
• Uyku saatinin oyun nedeniyle belirgin şekilde bozulması
• Daha önce keyif aldığı etkinliklere ilgisinin azalması
• Aileyle geçirilen zamandan giderek uzaklaşması
• Gerçek hayattaki arkadaşlıkların geri plana düşmesi
• Oyun oynayamadığı zaman sürekli oyunu düşünmesi
• Olumsuz sonuçları bilmesine rağmen aynı oyun düzenini sürdürmesi

Bu belirtilerin biri tek başına “bağımlılık” anlamına gelmez. Önemli olan belirtilerin bir örüntü oluşturması ve çocuğun günlük yaşamındaki işlevini ne kadar etkilediğidir.

“Oyunu kapat” denildiğinde öfkelenmesi önemli mi?

Her öfkelenme sorun değildir.

Özellikle çocuk heyecanlı bir oyunun ortasındaysa ya da arkadaşlarıyla birlikte oynuyorsa oyunu bırakmak istememesi anlaşılabilir. Ancak her bırakma girişimi büyük bir çatışmaya dönüşüyor, çocuk süre konusunda hiçbir sınırı kabul edemiyor ve aile yaşamı sürekli oyun üzerinden geriliyorsa bu daha dikkat çekici hâle gelir.

Burada yalnızca öfkenin varlığına değil, şiddetine ve sıklığına bakmak gerekir.

Örneğin çocuk birkaç dakika söylendikten sonra oyunu kapatabiliyor mu? Yoksa bağırma, kapıları çarpma, eşyaya zarar verme veya saatler süren tartışmalar mı yaşanıyor?

Sorun çoğu zaman “oyunu sevmesi” değil, oyundan ayrılabilme becerisinin giderek zayıflamasıdır.

Günlük sorumlulukların geri plana düşmesi neden önemli?

Online oyun kullanımını değerlendirirken en önemli göstergelerden biri işlev kaybıdır.

Çocuğun ders başarısı düşmeye başlamışsa, ödevlerini sürekli oyun nedeniyle erteliyorsa, sabah uyanmakta zorlanıyor, aile yemeklerine katılmıyor veya temel kişisel bakımını ihmal ediyorsa oyun artık boş zaman etkinliği olmaktan çıkıp günlük yaşamın önüne geçmeye başlamış olabilir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün oyun bozukluğu tanımında da oyunun diğer ilgi alanlarının ve günlük faaliyetlerin önüne geçmesi temel özelliklerden biridir.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin güncel yaklaşımı da problemli dijital kullanım değerlendirmesinde sabit bir saat sınırından çok fiziksel, duygusal, sosyal ve işlevsel sonuçlara bakılması gerektiğini vurgular.

Aile çatışması neden tek başına yeterli değildir?

“Bilgisayarı kapat dediğimiz anda kavga çıkıyor” ailelerin en sık söylediği cümlelerden biridir. Ancak burada iki yönlü düşünmek gerekir.

Bazen çocuk gerçekten oyun üzerinde kontrolünü kaybediyordur. Bazen de evde oyunla ilgili kurallar belirsizdir. Bir gün üç saat izin verilen oyuna başka bir gün aniden “Yeter artık” denildiğinde çocuk neyin beklendiğini anlamakta zorlanabilir.

Bu nedenle aile çatışmasının yalnızca varlığı değil, nasıl oluştuğu da önemlidir.

• Kurallar önceden belli mi?
• Süre konusunda tutarlılık var mı?
• Çocuk oyunu bitirmesi gerektiğini önceden biliyor mu?
• Anne ve baba aynı sınırı mı uyguluyor?

Bu sorular değerlendirilmeden her çatışmayı çocuğun “bağımlı” olmasıyla açıklamak doğru olmaz.

Online oyun neden bu kadar çekici olabilir?

Online oyunlar çocuk ve ergenlere yalnızca eğlence sunmaz. Başarı hissi, sosyal bağlantı, rekabet, ilerleme ve hızlı geri bildirim de sağlar.

Özellikle okulda başarısız hisseden, sosyal ortamda zorlanan ya da günlük hayatında yeterince keyif aldığı alan bulunmayan bir çocuk için oyun dünyası daha güçlü bir çekim alanına dönüşebilir.

Bu durumda yalnızca oyunu kaldırmaya çalışmak sorunun tamamını çözmeyebilir.

Bu cevap, aileye çocuğun oyunla kurduğu ilişkinin neden bu kadar güçlü olduğunu anlamada yardımcı olabilir.

Oyun kullanımı ile uyku arasındaki ilişkiye dikkat edilmeli mi?

Evet.

Oyun özellikle gece saatlerine kaydığında uyku süresini azaltabilir. Çocuk “Bir el daha oynayacağım” diyerek yatış saatini sürekli erteleyebilir. Sabah yorgun kalkar, okulda dikkati düşer ve eve geldiğinde yeniden oyun oynayarak rahatlamak isteyebilir.

Böylece oyun ve uyku arasında bir döngü oluşabilir.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin problemli medya kullanımıyla ilgili güncel kaynaklarında da uyku kaybı, okul çalışmalarının ihmal edilmesi ve kompulsif kullanım önemli uyarı işaretleri arasında gösteriliyor.

Bu nedenle gece oyun kullanımı değerlendirilirken yalnızca ekran süresi değil, ertesi günün nasıl geçtiği de önemlidir.

Aileler hangi soruları kendilerine sorabilir?

“Çocuğum çok oyun oynuyor” düşüncesi oluştuğunda şu sorular daha açıklayıcı olabilir:

• Gerektiğinde oyunu bırakabiliyor mu?
• Oynamadığı zaman başka etkinliklerden keyif alabiliyor mu?
• Okul ve ödev sorumluluklarını sürdürebiliyor mu?
• Uyku düzeni korunuyor mu?
• Arkadaşlarıyla oyun dışında da ilişki kuruyor mu?
• Aileyle vakit geçirmekten tamamen uzaklaşıyor mu?
• Oyun nedeniyle sürekli yalan söyleme veya gizleme davranışı oluştu mu?
• Süreyi azaltma konusunda tekrar tekrar başarısız oluyor mu?
• Oyun, çocuğun hayatındaki hemen her şeyin önüne mi geçmeye başladı?

Bu soruların birkaçına uzun süredir “evet” cevabı veriliyorsa kullanım biçimini daha yakından değerlendirmek yararlı olabilir.

Ne zaman destek düşünülmelidir?

Şu durumlarda profesyonel değerlendirme daha anlamlı olabilir:

• Oyun kullanımı okul başarısını belirgin şekilde etkiliyorsa
• Çocuk gece boyunca oyun oynuyor ve uyku düzenini sürdüremiyorsa
• Oyunu bırakma girişimleri sürekli başarısız oluyorsa
• Aile ilişkileri yoğun biçimde bozuluyorsa
• Çocuk oyun dışındaki hemen bütün etkinliklerden uzaklaşıyorsa
• Sosyal geri çekilme belirginleşiyorsa
• Öfke, çökkünlük veya yoğun kaygı gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa
• Olumsuz sonuçlara rağmen oyun kullanımı devam ediyorsa

Dünya Sağlık Örgütü, klinik düzeyde oyun bozukluğu için davranış örüntüsünün önemli işlev kaybına yol açmasını ve normalde en az 12 ay boyunca belirgin olmasını esas alır. Bu nedenle birkaç günlük yoğun oyun dönemi ile uzun süre devam eden kontrol kaybını birbirinden ayırmak önemlidir.

Aileler nasıl yaklaşmalı?

İlk yaklaşım yalnızca “bilgisayarı kaldırmak” olmamalıdır.

Çocuğun oyunla kurduğu ilişkiyi anlamak, net ve uygulanabilir sınırlar belirlemek ve oyun dışında alternatif yaşam alanlarını güçlendirmek daha işlevsel olabilir.

Aileler oyun saatlerini önceden konuşabilir, uyku ve okul sorumluluklarını koruyan sınırlar oluşturabilir ve özellikle oyun bittikten sonra ne yapılacağı konusunda çocuğa alternatifler sunabilir.

Aynı zamanda ebeveynin dili de önemlidir. “Sen bağımlı oldun” gibi etiketleyici ifadeler yerine:

gibi gözleme dayalı bir yaklaşım daha sağlıklı bir konuşma başlatabilir.

Sonuç

Çocuklarda oyun bağımlılığı belirtileri, yalnızca kaç saat oyun oynandığına bakılarak anlaşılamaz. Daha önemli olan, çocuğun oyun üzerindeki kontrolünün azalıp azalmadığı, oyunun günlük sorumlulukların önüne geçip geçmediği ve okul, uyku, aile ilişkileri ile sosyal yaşamda işlev kaybı oluşturup oluşturmadığıdır.

Bazı çocuklar uzun süre oyun oynadığı hâlde günlük yaşamlarını sürdürebilir. Bazılarında ise daha kısa görünen oyun süresi bile ciddi çatışma ve işlev kaybıyla birlikte olabilir. Bu nedenle değerlendirmede süreyi değil, oyunun çocuğun hayatındaki yerini merkeze almak daha anlamlıdır.