Dışarıdan bakıldığında her şey yolundaymış gibi görünen bazı çocuklar, iç dünyalarında oldukça zorlayıcı bir yük taşıyabilir. Derslerini düzenli yapan, ödevini aksatmayan, hata yapmaktan kaçınan, öğretmen tarafından sorumluluk sahibi bulunan bu çocuklar çoğu zaman “çok başarılı”, “çok olgun” ya da “çok düzenli” olarak tanımlanır. Oysa bazen bu tabloğun altında sessiz bir zorlanma vardır. Tam da bu nedenle çocuklarda mükemmeliyetçilik belirtileri her zaman yüksek sesle değil, çoğu zaman sessiz işaretlerle kendini gösterir.

Ailelerin zorlandığı noktalardan biri şudur: Çocuk sorun çıkarmaz, kurallara uyar, çalışır, ağlamaz, öğretmeni şikâyet etmez. Bu yüzden yaşadığı iç baskı uzun süre fark edilmeyebilir. Oysa bazı çocuklar başarılarıyla değil, başarıya yükledikleri anlamla zorlanır. Hata yapamamak, eksik görünmeye tahammül edememek, sürekli daha iyisini yapmak zorunda hissetmek ve yeterince iyi olmadığı duygusunu taşımak zamanla çocuk için yorucu bir hâle gelebilir.

Burada önemli olan mükemmeliyetçiliği sadece “titizlik” ya da “çalışkanlık” gibi görmemektir. Çünkü bazı çocuklarda bu yapı, kaygı, çökkünlük, sosyal geri çekilme ve yoğun öz eleştiri ile birlikte ilerleyebilir.

Mükemmeliyetçilik her zaman olumlu bir özellik midir?

Dışarıdan bakıldığında planlı olmak, özenli davranmak, sorumluluk almak ve başarılı olmak olumlu görünebilir. Gerçekten de her ayrıntıya dikkat eden ya da yaptığı işi iyi yapmaya çalışan çocukta doğrudan bir sorun var demek doğru değildir. Ancak burada belirleyici olan, çocuğun bu süreci nasıl yaşadığıdır.

Bir çocuk ödevini dikkatli yapıyor ama hata yaptığında bunu tolere edebiliyorsa, eksik olduğunda yeniden deneyebiliyorsa ve başarısı kendi değerini belirleyen tek alan hâline gelmiyorsa bu daha dengeli bir yapı olabilir. Ama çocuk en küçük hata karşısında yoğun biçimde çökerse, sürekli kendini yetersiz hissederse, yaptığı iyi şeyleri bile yeterli bulmazsa ve başarısızlık ihtimali onu aşırı zorlamaya başlarsa o zaman çocuklarda mükemmeliyetçilik belirtileri daha dikkatli ele alınmalıdır.

Çocuklarda mükemmeliyetçilik nasıl görünür?

Mükemmeliyetçilik her zaman “Ben en iyisi olmalıyım” gibi açık cümlelerle görünmez. Bazen çok sessiz ilerler. Bazen çocuk, dışarıdan yalnızca çok düzenli ve çok başarılı görünür. Asıl yük ise içeridedir.

Sık görülen belirtilerden bazıları şunlardır:

• Hata yapmaya aşırı tahammülsüzlük
• Yanlış yapınca yoğun ağlama ya da donup kalma
• Silme, düzeltme, yeniden yapma davranışının artması
• Ödevin çok uzun sürmesi
• Notu iyi olsa bile memnun olmama
• “Yeterince iyi değil” duygusunu sık yaşama
• Eleştiriye karşı aşırı hassasiyet
• Başarısız olmaktansa hiç başlamamayı tercih etme
• Performans gerektiren alanlardan kaçınma
• Kendini sık başkalarıyla kıyaslama

Klinikte bazen aileler bunu şöyle anlatır: “Aslında çok başarılı ama sürekli yetmediğini düşünüyor”, “Yanlış yapınca saatlerce moralini toparlayamıyor”, “Bir soruyu çözemeyince tüm gün bozuluyor”, “Ödevi yetişiyor ama çok zorlanarak yapıyor.” Bu örneklerde çocuk sadece disiplinli değildir; aynı zamanda hata ihtimalini taşıyamıyordur.

Sessiz belirtiler neden gözden kaçar?

Çünkü mükemmeliyetçi çocuk çoğu zaman sorun çıkaran çocuk değildir. Daha çok, çevrenin onayladığı çocuk gibi görünür. Sınıfta sessizdir, ödevini yapar, kurala uyar, öğretmeni üzmez. Bu yüzden yaşadığı yük, davranış sorunu gibi görünmediği için aile ya da okul tarafından geç fark edilebilir.

Bazı çocuklarda sessiz belirtiler şunlar olabilir:

• Başarıya rağmen mutsuz görünme
• Yaptığı şeylerden kolay kolay tatmin olmama
• Sürekli gergin ve kontrollü olma
• Küçük bir eleştiride aşırı etkilenme
• Sosyal ortamlarda geri planda kalma
• Yanlış yapabileceği etkinliklerden kaçınma
• Kendini sık küçümseme
• Dinlenirken bile suçluluk hissetme

Burada çocuk çoğu zaman “Ben zorlanıyorum” demez. Bunun yerine çok çabuk kırılır, çok çalışır ama rahatlayamaz, iyi yaptığı şeylerde bile eksik bulur ve giderek daha içe dönük hâle gelebilir.

Sosyal geri çekilme ve depresif duygu durumla ilişkisi nedir?

Bazı çocuklarda mükemmeliyetçilik yalnızca akademik baskı ile sınırlı kalmaz. Zamanla sosyal ilişkileri de etkileyebilir. Yanlış bir şey söylemekten korkan, oyun içinde başarısız görünmek istemeyen, başkalarının onu değerlendireceğini düşünen çocuk sosyal alanlarda geri çekilmeye başlayabilir. Sınıfta parmak kaldırmamak, grup çalışmalarında geride durmak, yeni bir şey denemekten kaçınmak ya da arkadaş ortamında daha sessiz kalmak bu nedenle görülebilir.

Bir süre sonra çocuk hep “iyi olmalı”, “doğru yapmalı”, “hata yapmamalı” yüküyle yaşadığında içten içe yorulabilir. Bu da keyifsizlik, isteksizlik, ağlamaya yatkınlık, kendine yönelik sert eleştiri ve zaman zaman çökkün bir duygu durumla birlikte ilerleyebilir.

Aileler nelere dikkat etmeli?

Aile gözlemi burada çok değerlidir. Çünkü çocukların bir kısmı okulda güçlü görünür, asıl zorlanmayı evde gösterir. Özellikle şu durumlar dikkat çekici olabilir:

• Yanlış yaptığında orantısız üzüntü yaşaması
• Notu iyi olsa bile memnun olmaması
• Sürekli onay istemesi
• “Ya olmazsa?” kaygısının sık duyulması
• Yeni şeylere başlamakta zorlanması
• Mükemmel yapamayacaksa bırakması
• Başarılı olmasına rağmen kendine sert davranması
• Arkadaş ortamında daha çekingenleşmesi
• Son dönemde keyifsiz, içe dönük ve kırılgan görünmesi

Bazı aileler ilk etapta bunu olumlu bir özellik sanabilir. “Çok titiz”, “çok sorumluluk sahibi”, “çok hırslı” diyebilir. Oysa çocuk gerçekten zorlanıyorsa, bu özellikler onun için bir güç değil, yük hâline gelebilir.

Her başarılı çocuk mükemmeliyetçi midir?

Hayır. Başarılı olmak ile mükemmeliyetçi olmak aynı şey değildir. Bazı çocuklar çalışır, emek verir, başarılı olur ve bundan dengeli biçimde memnuniyet duyar. Mükemmeliyetçilikte ise çoğu zaman başarı, rahatlama getirmez. Çünkü ölçü dışarıdan görünenden çok, çocuğun içindeki sert beklentidir.

Yani asıl ayırt edici soru şudur: Çocuk başarmaya çalışırken gelişiyor mu, yoksa giderek daha çok baskı altında mı kalıyor?

Aileler nasıl yaklaşmalı?

Bu tür çocuklarda en sık yapılan hata, baskıyı fark etmeden başarıyı sürekli pekiştirmektir. “Aferin, yine tam yaptın”, “Zaten senden de bunu beklerim”, “Sen yaparsın, sen mükemmel yaparsın” gibi iyi niyetli cümleler bazen çocuğun omzundaki yükü artırabilir. Çünkü çocuk zamanla sevildiğini değil, yüksek performans gösterdiğinde değer gördüğünü hissedebilir.

Daha koruyucu olan yaklaşım, yalnızca sonucu değil çabayı ve esnekliği de görebilmektir. Hata yapmanın felaket olmadığını, eksik kalmanın değersizlik anlamına gelmediğini ve her şeyin kusursuz olmak zorunda olmadığını ilişki içinde hissettirmek önemlidir.

Burada amaç çocuğun özenini kırmak değil, kendi üstüne kurduğu baskıyı biraz hafifletmektir.

Sonuç

Çocuklarda mükemmeliyetçilik belirtileri her zaman dışarıdan kolay fark edilmez. Çünkü bu çocuklar çoğu zaman başarılı, düzenli ve uyumlu görünür. Oysa iç dünyalarında hata yapma korkusu, kendine karşı sertlik, sürekli daha iyisini yapma baskısı ve yetersizlik hissi taşıyabilirler. Bu yapı zamanla sosyal geri çekilme, keyifsizlik, kırılganlık ve çökkün duygu durumla birlikte ilerleyebilir. Burada önemli olan yalnızca çocuğun başarısına değil, o başarıyı hangi duyguyla taşıdığına bakmaktır. Başarılı görünmesine rağmen sürekli zorlanan, rahatlayamayan ve kendine karşı acımasız olan çocuklarda sessiz işaretleri fark etmek oldukça değerlidir.