Birçok anne baba, çocuğunun yalan söylediğini fark ettiğinde önce şaşırır, ardından kaygılanır. Özellikle bu durum tekrar etmeye başladığında akla gelen ilk soru genellikle şudur: “Bu normal bir dönem mi, yoksa ciddi bir davranış sorunu mu var?” Aslında çocuklarda yalan söyleme neden olur sorusunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü her yalan aynı anlama gelmez. Bazen gelişimsel bir dönemin parçasıdır, bazen korkudan söylenir, bazen cezadan kaçınmak için ortaya çıkar, bazen de çocuğun dikkat çekme ya da sınır deneme biçimi olabilir.

Burada en önemli nokta, söylenen her yalanı aynı başlık altında toplamamaktır. Çünkü çocukların gerçeği çarpıtma biçimi ile ergen ya da yetişkinin bilinçli aldatma amacı aynı değildir. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, yalanın hangi durumda söylendiği ve aile içinde buna nasıl karşılık verildiği birlikte düşünülmelidir.

Ailelerin en sık zorlandığı yer, yalanı sadece “ahlaki bir problem” gibi görmektir. Oysa birçok durumda çocuk, aslında bir şeyi saklamaktan çok bir duyguyla baş etmeye çalışıyordur.

Her yalan davranış sorunu mudur?

Hayır. Her yalan doğrudan davranış sorunu anlamına gelmez. Özellikle küçük çocuklarda hayal ile gerçeğin iç içe geçtiği dönemler olabilir. Çocuk bazen gerçekten olmayan bir şeyi olmuş gibi anlatabilir. Bu her zaman bilinçli kandırma amacı taşımaz. Bazen oyun dünyasının uzantısıdır, bazen isteklerini gerçekmiş gibi söylemesidir, bazen de kendi iç dünyasında kurduğu şeyi dışarı aktarmasıdır.

Örneğin okul öncesi dönemde bir çocuk “Bugün gökyüzüne çıktım” ya da “Oyuncağım konuştu” diyebilir. Bu tür anlatımlar çoğu zaman yalan söyleme başlığında değil, gelişimsel hayal gücü çerçevesinde değerlendirilir. Ama yaş büyüdükçe ve çocuk gerçeği daha net ayırt etmeye başladıkça, yalanın anlamı da değişmeye başlar.

Bu yüzden önce şu ayrımı yapmak gerekir: Çocuk gerçekten olmayan bir şeyi hayal dünyası içinde mi anlatıyor, yoksa olan bir durumu bilinçli olarak inkâr mı ediyor?

Çocuklarda yalan söyleme neden olur?

Çocuklarda yalan söyleme neden olur sorusuna verilecek en sık cevaplardan biri şudur: Çocuk çoğu zaman yalnızca yalan söylemek için yalan söylemez. Genellikle bunun arkasında bir ihtiyaç, korku ya da ilişki biçimi vardır.

1. Cezadan korkma

   En sık nedenlerden biri budur. Çocuk bir şeyi kırdığında, ödevini yapmadığında, kardeşine vurduğunda ya da kurala uymadığında sonucu ağır yaşayacağını düşündüğü için gerçeği saklayabilir. Burada asıl amaç çoğu zaman kandırmak değil, cezadan korunmaktır.

   Klinikte ailelerden bazen şu tür örnekler duyulur: Bardak kırılmıştır, çocuk açıkça yaptığı belli olmasına rağmen “Ben yapmadım” der. Aile bunu doğrudan karakter sorunu gibi yorumlayabilir. Oysa bazı durumlarda çocuk, gerçeği söylemekten çok sonucundan korkuyordur.

2. Dikkat çekme ihtiyacı

   Bazı çocuklar ilgi görmek, fark edilmek ya da kendini daha güçlü göstermek için abartılı anlatımlara yönelebilir. Okulda yaşamadığı bir olayı yaşamış gibi anlatmak, arkadaşlarıyla ilgili olmayan şeyleri olmuş gibi söylemek ya da kendini öne çıkaran hikâyeler kurmak bu nedenle görülebilir.

   Burada çocuk bazen “yalan” değil, “görülme ihtiyacı” anlatıyordur. Özellikle kendini geri planda hisseden, kardeşle kıyaslanan ya da başarı üzerinden çok değerlendirilen çocuklarda bu tür anlatımlar daha belirgin olabilir.

3. Gelişimsel dönem

   Özellikle okul öncesi dönemde çocukların gerçek ile hayal arasındaki sınırı yetişkinler kadar net kurması beklenmez. Bu nedenle bazı anlatımlar yetişkin açısından yalan gibi görünse de çocuk açısından kurgu, oyun ya da arzu edilen bir durumun ifadesi olabilir.

   Bu yüzden küçük yaşta söylenen her gerçeğe aykırı cümleyi aynı sertlikte değerlendirmek doğru olmaz.

4. Sınır deneme

   Bazı çocuklar aile içinde neyin nasıl karşılandığını görmek için de gerçeği çarpıtabilir. “Acaba buna inanırlar mı?”, “Ne kadarını fark ederler?”, “Sınır nerede?” gibi daha örtük bir deneme alanı oluşabilir. Bu daha çok ilişki ve sınır yapısıyla ilgilidir.

5. Başarısızlık ya da yetersizlik hissini örtme

   Bazı çocuklar ödevini yapmadığını, sınavdan düşük aldığını ya da bir şeyi beceremediğini söylemekte zorlanır. Özellikle eleştiriden çok etkilenen, hata yapmaya tahammülü düşük ya da ailesini hayal kırıklığına uğratmaktan korkan çocuklarda gerçek saklanabilir.

   Burada yalanın altında çoğu zaman “Yetersiz görünmek istemedim” duygusu bulunur.

Hangi yaşta nasıl değerlendirilmelidir?

Yalan söyleme davranışı yaşa göre farklı anlamlar taşıyabilir. Okul öncesi dönemde hayal gücü ile gerçeğin karışması daha sık görülür. İlkokul döneminde çocuk artık doğru ile yanlış arasındaki farkı daha iyi anlar; ancak yine de korku, utanç ya da cezadan kaçınma nedeniyle gerçeği saklayabilir. Daha büyük çocuklarda ise yalanın bağlamı, sıklığı, amacı ve eşlik eden davranışlar daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Burada önemli olan yalnızca çocuğun yalan söylemesi değil; bunu hangi durumlarda yaptığıdır. Yalnızca korktuğunda mı? Sıkıştığında mı? Sürekli mi? Dikkat çekmek için mi? Yoksa sınır ihlalleriyle birlikte mi?

Ne zaman daha dikkatli olunmalıdır?

Her yalan davranış sorunu değildir; ancak bazı durumlarda tabloyu daha dikkatli ele almak gerekir:

• Yalan söyleme çok sık tekrar ediyorsa
• Çocuk yalnızca kendini korumak için değil, başkalarını zor durumda bırakacak şekilde söylüyorsa
• Yalanlar sosyal ilişkileri belirgin etkiliyorsa
• Okul, aile ve arkadaş ortamında yaygın bir örüntüye dönüştüyse
• Eşlik eden kurallara uymama, dürtüsellik ya da başka davranış sorunları varsa
• Gerçek söylendiğinde karşılaşacağı tepki aşırı korkutucu hâle geldiyse

Burada amaç çocuğu “yalancı” diye etiketlemek değildir. Tam tersine, bu davranışın hangi ihtiyaç ya da zorlanmadan beslendiğini anlamaktır.

Ailelerin en sık yaptığı hatalar

Bu konuda ailelerin en sık yaptığı hata, çocuğu tek bir davranış üzerinden tanımlamaktır. “Sen yalancısın”, “Sana artık güvenilmez”, “Ağzından çıkan hiçbir şeye inanmam” gibi cümleler, davranışı düzeltmekten çok çocuğun kimlik algısını zedeler.

Bir diğer hata da çok sert tepki vermektir. Gerçeği söylediğinde ağır cezayla karşılaşacağını düşünen çocuk, bir sonraki seferde daha kolay yalan söyleyebilir. Bu yüzden sadece sonuca odaklanan ve korku üzerinden ilerleyen yaklaşım genellikle koruyucu olmaz.

Bazı aileler ise tam tersine bunu tamamen önemsizleştirir. Oysa tekrar eden ve belirli bir örüntü oluşturan yalanlar da görmezden gelinmemelidir. Denge, davranışı ciddiye almak ama çocuğu etiketlememektir.

Aileler nasıl yaklaşmalı?

Öncelikle davranışın altında ne olduğunu anlamaya çalışmak gerekir. Çocuk korktuğu için mi yalan söylüyor, yoksa dikkat çekmek için mi? Gerçeği söylediğinde evde ne oluyor? Çok eleştiriliyor mu? Çok cezalandırılıyor mu? Sürekli kıyaslanıyor mu? Hata yapmasına alan tanınıyor mu?

Bazen çocuk gerçeği söylemekten çok, gerçeğin aile içinde yaratacağı duygudan korkar. Bu yüzden güvenli bir iletişim iklimi önemlidir. Çocuk, yaptığı şeyi onaylatmasa bile gerçeği söyleyebileceğini hissetmelidir.

Burada yaklaşım şu yönde olmalıdır: Davranış net biçimde görülmeli, ama çocuk utandırılmamalıdır. “Şu an söylediğin şeyin doğru olmadığını düşünüyorum” ya da “Bir şeyi saklıyor olabilirsin, ama bunu konuşabiliriz” gibi cümleler, suçlayıcı olmayan ama sınırı da koruyan bir dil sağlar.

Sonuç

Çocuklarda yalan söyleme neden olur sorusunun yanıtı; gelişimsel dönem, korku, dikkat çekme ihtiyacı, sınır deneme ve yetersizlik hissi gibi birçok farklı alanda bulunabilir. Bu nedenle her yalanı doğrudan davranış sorunu olarak görmek doğru değildir. Önemli olan, çocuğun yaşıyla birlikte bu davranışın hangi bağlamda ortaya çıktığını anlayabilmektir. Eğer yalan söyleme sıklaşıyor, ilişkilere zarar veriyor, farklı ortamlara yayılıyor ya da başka davranış sorunlarıyla birlikte görülüyorsa daha dikkatli değerlendirilmelidir. Ama çoğu durumda ilk yapılması gereken şey, çocuğu etiketlemek değil; gerçeği söylemeyi neden zor bulduğunu anlamaktır.