Ailelerin Fark Edebileceği Erken İşaretler

• Ritimde değişim: Geç yatma, sabah zor uyanma, devamsızlık, notlarda düşüş.
• Davranışsal ipuçları: Yeni arkadaş çevresi, gizlilik artışı, para–eşya kayıpları, kurallarda yoğun çatışma.
• Duygusal dalgalanmalar: Sinirlilik, motivasyon kaybı, anksiyete/depresif belirtiler.
• Fiziksel belirtiler: Kızarmış gözler, belirgin kokular (alkol/kannabis/uçucu), iştah–uyku dalgalanmaları, nedensiz bulantı/baş dönmesi.
• Dijital ipuçları: Madde içeriklerine ilgi, “parti–challenge” videoları, çevrimiçi temin arayışları.
• Kırmızı bayraklar: Bilinç bulanıklığı, solunum baskılanması, şiddetli kusma–bayılma, öz zarar düşüncesi, tehlikeli araç kullanma. Acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

Nedenler ve Risk Etkenleri (Biyo–Psiko–Sosyal)

• Biyolojik/ailesel: Ailede madde kullanımı veya ruhsal bozukluk öyküsü.
• Psikolojik: Duygu düzenleme güçlüğü, DEHB, kaygı/depresyon, merak–sensasyon arayışı.
• Sosyal bağlam: Akran etkisi, aidiyet kaybı, zorbalık/dışlanma, erişimin kolay olması.
• Öğrenme döngüsü: Kısa vadeli rahatlama → pekişme → tolerans–yoksunluk–döngü.

Değerlendirme Nasıl İlerler?

• Kapsamlı görüşme: Ne–ne zaman–ne kadar–hangi ortam; risk ve tetikleyiciler; okul–aile geri bildirimi.
• Tarama ve şiddet: Yaşa uygun araçlar (ör. CRAFFT). Tanı yalnız testle değil, klinik bütüncüllükle konur.
• Tıbbi güvenlik: Fizik muayene; gerekirse laboratuvar/EKG; akut zehirlenme–yoksunluk yönetimi.
• Ayırıcı tanı: Depresyon/anksiyete, travma, DEHB, öğrenme güçlüğü, aile–okul stresörleri.
• Paylaşılan plan: Genç–aile–okul ile kısa yazılı hedefler; güvenliğin önceliklendirildiği adımlar.

Kanıta Dayalı Müdahaleler (Özet)

• SBIRT çerçevesi: Tarama → Kısa müdahale → Gerekirse tedaviye yönlendirme.
• Motivasyonel Görüşme (MG): İkilemleri keşfetme, değişim motivasyonunu artırma.
• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Tetikleyicileri tanıma, dürtüyle baş etme, yüksek risk planları, beceri öğretimi.
• Aile temelli terapiler: MDFT ve benzeri programlarla iletişim–sınır–izlem güçlendirme.
• Koşullu pekiştirme: Negatif test/okul devamı/ödev hedeflerinin görünür ödüllendirilmesi.
• Eş tanı yönetimi: Anksiyete/depresyon/DEHB için paralel tedavi; “öz tedavi” döngüsünü kırma.
• Farmakolojik yaklaşımlar (gerekirse): Nikotin için basamaklı; diğer maddelerde davranışçı yöntemler temel. İlaç kararı yalnız uzman hekimle ve yakın izlemle verilir.

Önemli: “Detoks = tedavi” değildir. Akut dönemin güvenli yönetiminden sonra davranışçı ve aile temelli müdahalelerle düzenli izlem şarttır.

Ev–Okul Hattında Pratik Öneriler (Antalya Odaklı)

• Net ve az kural: 3–5 maddelik ev kuralları (madde kullanımı–eve giriş saatleri–okul devamı) ve tutarlı sonuçlar.
• Görünür hedefler: “Bu hafta 5 gün okula devam”, “2 kulüp/aktivite katılımı” gibi ölçülebilir hedefler; anında pekiştirme.
• Tetikleyicileri azaltma: Gece ekranını kısma; ortak alan kullanımını artırma; uyku hijyenini düzeltme.
• Akran ve etkinlik: Spor/sanat/atölyelerle madde dışı ödül sistemini güçlendirme.
• Okulla yazılı plan: Rehberlik–öğretmenle devam/destek planı; “güvenli kişi” belirleme; gerekirse Antalya pedagog desteği.
• Güvenlik: Araç kullanımı/yaralanma riskinde sıfır tolerans; sarhoş/aykırı durumda gözetim ve acil başvuru.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Belirtiler 2–4 haftadan uzun sürüyor, okul–aile–arkadaşlık işlevleri etkileniyor ya da güvenlik riski oluşuyorsa çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi uygundur. Uzm. Dr. Perihan Turhan Gürbüz, Antalya’da madde ile ilişkili riskleri biyopsikososyal çerçevede değerlendirir; motivasyonel görüşme, BDT ve aile temelli yaklaşımları okul iş birliğiyle birleştirerek bireyselleştirilmiş planlar oluşturur.