Ebeveynlerin Fark Edebileceği Belirtiler

1) Etkileşim Güçlükleri

• Göz teması kurmama
• Sohbeti başlatma/sürdürmede zorlanma
• Konu değişikliklerine uyum sağlayamama

2) Sosyal Sinyalleri Okuma

• İma, şaka, alay veya jest–mimikleri anlamlandıramama
• Karşısındakinin duygularını fark edememe

3) Duygu Düzenleme

• Küçük hayal kırıklıklarına aşırı tepki
• Akran çatışmalarında hızlı öfke veya geri çekilme

4) Arkadaşlık ve Oyun Örüntüleri

• Kısa süren veya tek yönlü arkadaşlıklar
• Oyunlarda kurallara uymakta güçlük

5) Okul İşlevselliğinde Azalma

• Grup çalışmalarından kaçınma
• Sunumlarda yoğun kaygı
• Teneffüslerde yalnız kalma

6) Ergenlikte Ek Bulgular

• Sosyal medyada yanlış anlaşılmalar
• Akran zorbalığına maruz kalma veya karşılık verememe
• “Dışlanmışlık” ve yetersizlik duyguları

Kırmızı Bayraklar: Uzun süren akran dışlanmasıyla birlikte yoğun umutsuzluk, özdeğer düşüklüğü veya kendine zarar verme düşünceleri varsa, gecikmeden bir çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi gerekir.

Sosyal Beceri Güçlüklerinin Nedenleri

Sosyal beceri, yalnızca öğrenilen bir davranış değil; bilişsel, duygusal ve nörogelişimsel sistemlerin etkileşimidir.

1) Nörogelişimsel Etkenler

• DEHB: Dürtüsellik, dinleme güçlüğü, dikkat dağınıklığı
• Otizm Spektrum Bozukluğu: Sosyal ipuçlarını yorumlama, ortak dikkat sorunları
• Dil ve Pragmatik Güçlükler: Dilin sosyal bağlamda kullanımında zorluk

2) Duygusal Etkenler

• Sosyal kaygı
• Travma sonrası kaçınma
• Depresif geri çekilme

3) Çevresel Etkenler

• Aşırı ekran süresi
• Kısıtlı akran teması
• Zorbalık veya dışlanma deneyimleri

4) Öğrenme Döngüsü

Kaçınma, kısa vadede kaygıyı azaltır; uzun vadede sosyal becerilerin gelişmesini engeller.

Değerlendirme Süreci Nasıl İlerler?

Değerlendirme, çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından çok kaynaklı bilgi ve işlev odaklı planlama ilkesiyle yürütülür.

Klinik Görüşme

Aile ve okul geri bildirimleri, güçlü yönler, tetikleyiciler ve hedef ortamlar (sınıf, teneffüs, çevrimiçi alanlar) değerlendirilir.

Ayırıcı Tanı

DEHB, OSB, dil–pragmatik güçlük, kaygı, depresyon; gerekirse dil-konuşma terapisi veya özel eğitim değerlendirmeleri planlanır.

Ölçme ve İzleme Araçları

Sosyal tepki, duygu düzenleme ve işlevselliği ölçen standardize ölçekler izlem amacıyla kullanılabilir (tanı koydurmaz).

Tedavi Planı ve Kanıta Dayalı Yaklaşımlar

Ev–okul–klinik ekseninde 3–5 ölçülebilir hedef belirlenir. Örnek: “Teneffüste günde bir kez, iki dakikalık sohbet başlatmak.”

1) Sosyal Beceri Eğitimi (SBE)

Modelleme → Rol canlandırma → Geri bildirim → Ev ödevi → Genelleme. Yaşa uygun protokollerle selamlaşma, soru sorma, duygu ifadesi, empati ve çatışma çözme becerileri geliştirilir.

2) Bilişsel Davranışçı Beceriler (BDT)

Duygu–düşünce–davranış bağlantısı; problem çözme adımları: Durdur – Düşün – Seç – Deneyimle – Değerlendir.

3) Akran Aracılı Programlar

Akran mentorluğu ve küçük grup uygulamaları, becerilerin gerçek ortamlarda genellenmesini kolaylaştırır.

4) Pragmatik/Dil Müdahaleleri

Dil–konuşma terapisi ile jest–mimik, sıra alma, karşılıklı konuşma senaryoları ve konu sürdürme becerileri güçlendirilir.

5) Aile Temelli Yaklaşım

Mikro adımların evde pekiştirilmesi; kaçınma yerine yaklaşma davranışının desteklenmesi.

6) Okul Temelli Düzenlemeler

Görsel ipuçları, küçük grup çalışmaları, yapılandırılmış teneffüs etkinlikleri ve rehberlik birimiyle yazılı sosyal hedef planı.

7) Eş Tanı Yönetimi

Kaygı için kademeli maruz kalma, DEHB için sınıf içi düzenlemeler; gerekirse farmakolojik tedavi (uzman hekim kararıyla).

Gerçek sosyal beceri, pratikle öğrenilir. Tek seanslık “sosyal hap” yoktur; tekrar, genelleme ve düzenli izlem başarıyı belirler.

Ev ve Okulda Uygulanabilecek Pratik Öneriler

• Günlük 10 Dakikalık "Sosyal Prova": Ayna karşısında veya oyuncaklarla “selam–soru–yorum–veda” zinciri; kısa videolarla geri izleme.
• Merdiven Yaklaşımı: Küçük, ölçülebilir hedefler (örn. “Teneffüste 1 kişiye selam”, “Haftada 2 kulüp sohbeti”).
• Duygu Koçluğu: “Neyi yanlış yaptın?” yerine “Ne hissettin, karşı taraf ne hissetmiş olabilir?”
• Ekran Dengesi: Yatmadan en az 1 saat önce ekranı kapatma; etkileşimli etkinlikleri tercih etme.
• Kulüp/Spor/Sanat: Ortak ilgi alanları doğal sosyal temas fırsatları sunar.
• Okulla Yazılı Koordinasyon: Öğretmen–veli–rehberlik üçgeninde hedef listesi ve dönemsel izlem toplantıları.

Antalya’da uzman desteği

Antalya’da Uzm. Dr. Perihan Turhan Gürbüz, sosyal beceri güçlüklerini; aile, okul ve birey üçgeninde bütüncül bir değerlendirme ile ele alır. Gerekli durumlarda çocuk; dil ve konuşma terapisi, özel eğitim, sosyal beceri eğitimleri ya da psikoterapi gibi ilgili alanlara yönlendirilir. Amaç yalnızca tanı koymak değil; çocuğun sosyal işlevselliğini sürdürülebilir biçimde güçlendirmektir.