Aileler bazen çocuklarında tekrar eden bazı davranışları fark ettiklerinde ne düşüneceklerini bilemeyebilir. Sık göz kırpma, omuz silkme, burun çekme, ağız oynatma ya da boğaz temizleme gibi hareketler ilk anda basit bir alışkanlık gibi görülebilir. Özellikle çocuk genel olarak neşeliyse, oyun oynuyorsa ve günlük hayatını sürdürüyor görünüyorsa bu belirtiler bir süre görmezden gelinebilir. Ancak bazı durumlarda ailelerin aklına şu soru gelir: “Bu sadece geçici bir alışkanlık mı, yoksa çocuklarda tik belirtileri arasında değerlendirilebilecek bir durum mu?”

Bu sorunun cevabı çoğu zaman davranışın kendisinden çok, nasıl ortaya çıktığı, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda arttığı ve çocuğun günlük yaşamını ne kadar etkilediği ile ilgilidir. Çünkü her tekrar eden hareket tik değildir; ama her tekrar eden hareketi sadece alışkanlık deyip geçmek de doğru olmaz.

Her tekrar eden davranış tik midir?

Hayır. Çocuklarda görülen her tekrar davranışı tik anlamına gelmez. Bazen göz kırpma göz kuruluğuna, alerjiye ya da göz yorgunluğuna bağlı olabilir. Boğaz temizleme davranışı üst solunum yolu hassasiyeti, geniz akıntısı ya da geçirilmiş bir enfeksiyon sonrasında bir süre devam edebilir. Bazı çocuklar ise heyecanlandıklarında ya da sıkıldıklarında belirli hareketleri tekrar etme eğiliminde olabilir.

Burada önemli olan, davranışın yalnızca görünüşü değil; istemsiz gibi durup durmadığı, belli dönemlerde artıp artmadığı ve çocuğun bunu kontrol etmekte zorlanıp zorlanmadığıdır. Çocuklarda tik belirtileri çoğu zaman kısa, ani, tekrar eden ve belli ölçüde istem dışı görünen hareketler ya da sesler şeklinde ortaya çıkar.

Çocuklarda en sık fark edilen tik belirtileri nelerdir?

Ailelerin en sık fark ettiği belirtiler genellikle basit motor ve vokal tiklerdir. Örneğin:

• Sık göz kırpma
• Kaş kaldırma
• Yüz buruşturma
• Omuz silkme
• Başını yana atma
• Burun çekme
• Boğaz temizleme
• Öksürür gibi ses çıkarma
• Dudak oynatma ya da ağız kenarını çekme

Bu tür belirtiler bazen aniden başlar, bazen yavaş yavaş fark edilir. Özellikle çocukta göz kırpma ve boğaz temizleme davranışı varsa aileler bunun önce fiziksel bir nedene mi bağlı olduğunu, yoksa çocuklarda tik belirtileri arasında mı değerlendirilmesi gerektiğini merak eder.

Göz kırpma ne zaman daha dikkat çekici olur?

Çocuklarda göz kırpma bazen tamamen bedensel bir nedenle ilişkili olabilir. Özellikle mevsimsel alerjiler, göz kuruluğu, ekran süresinin artması ya da gözde tahriş hissi bu davranışı artırabilir. Ancak göz kırpma davranışı belirli bir dönemden sonra otomatikleşmiş gibi görünüyorsa, gün içinde sık tekrarlıyorsa ve özellikle heyecan, stres, yorgunluk ya da dikkat çekici durumlarda artıyorsa tik yönünden de değerlendirilmesi gerekebilir.

Klinikte ailelerin sık anlattığı örneklerden biri şudur: Çocuk önce birkaç gün gözünü kırpıştırır gibi görünür. Aile bunu ekran yorgunluğuna bağlar. Sonra davranış haftalar boyunca sürer, bazen azalır bazen artar. Özellikle okul döneminde, misafirlikte ya da dikkat edildiğini fark ettiğinde daha da görünür hâle gelir. Bu tür örneklerde tablo yalnızca fiziksel bir durum gibi kalmayabilir.

Boğaz temizleme neden tik ile karışabilir?

Boğaz temizleme davranışı da ailelerin en sık fark ettiği belirtilerden biridir. Özellikle çocuk hasta değilken, boğazında görünür bir sorun yokken ve bu ses gün boyu tekrar ediyorsa dikkat çeker. İlk aşamada genellikle enfeksiyon, alerji ya da geniz akıntısı düşünülür. Bu değerlendirme önemlidir. Ancak fiziksel nedenler açıklayıcı değilse ve davranış belli bir örüntü içinde devam ediyorsa bunun bir vokal tik olma ihtimali de göz önünde bulundurulabilir.

Bazı çocuklar boğaz temizleme sesini gün içinde çok sık çıkarır, sonra bir süre azalır, ardından yeniden artar. Tiklerde bu dalgalı seyir görülebilir. Yani belirti her gün aynı şiddette olmak zorunda değildir.

Tik ile alışkanlık arasında nasıl bir fark vardır?

Bu ayrım her zaman çok net olmayabilir. Ancak bazı ipuçları yol gösterici olabilir. Alışkanlık gibi görülen davranışlarda çocuk bazen daha bilinçli görünür. Sıkıldığında tırnak yeme, saçla oynama ya da kalem çevirme gibi davranışlarda olduğu gibi, hareket daha gönüllü gibi durabilir.

Tiklerde ise hareket ya da ses daha ani, daha kısa ve daha istemsiz bir özellik gösterebilir. Çocuk bazen bunu kısa süre baskılayabilir; ama sonra yeniden yapma ihtiyacı hissedebilir. Bazı çocuklar bunu yapmadan önce vücutta bir gerginlik ya da rahatsızlık hissi tarif eder; bazıları ise neden yaptığını hiç bilmediğini söyler.

Hangi durumlarda artabilir?

Çocuklarda tik belirtileri çoğu zaman sabit seyretmez. Bazı dönemlerde azalır, bazı dönemlerde belirginleşir. Şu durumlarda artış görülebilir:

• Stres ve gerginlik
• Yorgunluk
• Uykusuzluk
• Yeni okul ya da sınav dönemi
• Ev içinde artan gerilim
• Dikkatin tikin üzerine çekilmesi
• Çocuğun kendini baskı altında hissetmesi

Klinikte bazen aileler “Tam geçti derken yine başladı” diyebilir. Bu dalgalanma, tiklerin yapısında görülebilen bir durumdur. Bu yüzden yalnızca bir gün azaldı diye tamamen bittiğini ya da bir gün arttı diye mutlaka ağırlaştığını düşünmek doğru olmaz.

Ne zaman daha dikkatli değerlendirilmelidir?

Şu durumlar varsa tabloya biraz daha yakından bakmak gerekir:

1. Belirti haftalar boyunca sürüyorsa
   Geçici bir dönemden çıkıp tekrar eden bir hâl aldıysa.
2. Birden fazla belirti görülüyorsa
   Örneğin önce göz kırpma varken sonra boğaz temizleme ya da omuz silkme ekleniyorsa.
3. Çocuk fark edilmekten rahatsız oluyorsa
   Arkadaşlarının sorması, utanma ya da geri çekilme görülüyorsa.
4. Okul ve sosyal yaşam etkileniyorsa
   Dikkati dağılıyor, sınıfta zorlanıyor ya da arkadaş ilişkileri etkileniyorsa.
5. Aile sürekli uyarmak zorunda hissediyorsa
   Sık sık “Yapma” demek durumunda kalınıyorsa ve bu durum ev içinde gerginlik yaratıyorsa.

Aileler nasıl yaklaşmalı?

Bu noktada en sık yapılan şey, çocuğu sürekli uyarmaktır. “Gözünü kırpma”, “Boğazını temizleme”, “Kendini tut”, “Bunu niye yapıyorsun?” gibi tekrar eden müdahaleler çoğu zaman davranışı azaltmaz. Tam tersine, çocuğun hem farkındalığını hem de gerginliğini artırabilir.

Daha sağlıklı olan yaklaşım, davranışı sakin biçimde gözlemlemektir. Ne zaman başladığı, hangi ortamlarda arttığı, eşlik eden başka belirtiler olup olmadığı, fiziksel bir neden düşünülüp düşünülmediği önemlidir. Amaç çocuğu düzeltmeye çalışmak değil, davranışın örüntüsünü anlamaktır.

Ayrıca çocukların çoğu bu davranışları isteyerek yapmaz. Bu nedenle yargılayıcı ya da utandırıcı bir dil yerine, anlamaya çalışan ve baskıyı artırmayan bir tutum daha koruyucudur.

Sonuç

Çocuklarda tik belirtileri, çoğu zaman ailelerin en önce evde fark ettiği işaretlerle başlar. Sık göz kırpma, boğaz temizleme, yüz hareketleri ya da omuz silkme gibi belirtiler bazen geçici olabilir, bazen de daha dikkatli değerlendirilmesi gereken bir örüntünün parçası olabilir. Burada önemli olan tek bir davranışı hemen etiketlemek değil; süresine, sıklığına, artıp azalma biçimine ve çocuğun günlük yaşamına etkisine bakmaktır. Özellikle belirti uzun sürüyor, çeşitleniyor ya da çocuğun sosyal ve duygusal alanını etkilemeye başlıyorsa bunu yalnızca alışkanlık gibi görmemek gerekir.